Độ rơ (Backlash) là gì và tại sao nó gây sai số?

Độ rơ (Backlash) là khoảng hở nhỏ xuất hiện giữa các viên bi và rãnh của trục vít me (Ball screw) hoặc trong hệ thống truyền động bánh răng. Khi trục động cơ đổi chiều quay (ví dụ từ chạy tới sang chạy lui), bàn máy sẽ không di chuyển ngay lập tức mà phải đợi động cơ quay hết khoảng hở này.

Hệ quả là kích thước sản phẩm sẽ bị sai lệch, đặc biệt là tại các điểm đảo chiều hoặc khi gia công các hốc tròn (làm cho hình tròn bị méo thành hình oval).

Cách kiểm tra độ rơ Backlash thực tế trên máy

Để biết chính xác trục của bạn đang rơ bao nhiêu, thợ máy cần thực hiện các bước sau:

1. Chuẩn bị: Một đồng hồ so (Dial Indicator) có độ chia $0.001mm$ và đế từ.

2. Thiết lập: Gắn đế từ lên bàn máy, đầu đo của đồng hồ so chạm vào một vị trí cố định trên thân máy (hoặc ngược lại).

3. Thực hiện: * Di chuyển trục theo một chiều (ví dụ chiều +) về vị trí 0 trên đồng hồ.

   • Sau đó, điều khiển máy di chuyển ngược lại một khoảng nhỏ (ví dụ $0.1mm$) trên màn hình.

   • Quan sát con số thực tế trên đồng hồ so. Sự chênh lệch giữa giá trị di chuyển trên màn hình và giá trị thực tế trên đồng hồ chính là độ rơ Backlash.

4. Lặp lại: Thực hiện nhiều lần tại các vị trí khác nhau trên suốt chiều dài trục vít me để có con số trung bình.

Cách bù độ rơ (Backlash Compensation) trong Parameter

Sau khi đã xác định được con số sai lệch (ví dụ rơ $0.02mm$), bạn cần nhập giá trị này vào bộ điều khiển của máy để máy tự động bù trừ:

• Đối với hệ điều hành Fanuc: Bạn vào mục Parameter, tìm đến mã No. 1851 (Backlash compensation amount cho từng trục X, Y, Z).

• Đơn vị nhập: Thông thường đơn vị trong Parameter Fanuc là $0.001mm$. Nếu rơ $0.02mm$, bạn sẽ nhập giá trị là 20.

• Lưu ý: Sau khi nhập, hãy di chuyển trục qua lại vài lần và dùng đồng hồ so kiểm tra lại để đảm bảo kích thước đã chuẩn xác.

Đánh giá sản phẩm (Product Review)

Trong quá trình bảo trì, việc lựa chọn trục vít me bi (Ball screw) từ các thương hiệu như THK, NSK, hoặc HIWIN là cực kỳ quan trọng. Các dòng vít me cấp chính xác cao (C3 hoặc C5) có độ rơ ban đầu cực thấp và khả năng chống mài mòn rất tốt.

Tuy nhiên, "phòng bệnh hơn chữa bệnh", thợ vận hành cần đặc biệt chú ý đến hệ thống bôi lưu mỡ hoặc dầu tự động của máy. 90% nguyên nhân gây mòn vít me và sinh ra độ rơ là do thiếu dầu bôi trơn hoặc dầu bị nhiễm bẩn. Nếu giá trị Backlash vượt quá $0.05mm$, việc bù Parameter chỉ là giải pháp tạm thời; lúc này bạn nên cân nhắc việc thay thế hoặc phục hồi hạt bi (re-ball) để đảm bảo độ chính xác tuyệt đối cho sản phẩm.